Якая мадэль культуры памяці пра мінулае з'явілася ў перыяд перабудовы (1985-1991 гг.) у СССР?

2016-11-05

27-30 кастрычніка 2016 года ў Варшаве прайшла міжнародная канферэнцыя «Ці бярэм мы ўрокі ў гісторыі? Культура памяці як шлях да еўрапейскага ўзаемаразумення». У працы канферэнцыі прынялі ўдзел прадстаўнікі Польшчы, Беларусі, Нямеччыны, Украіны і Расіі, якія прадставілі агляды палітыкі памяці ва ўласных краінах і розныя праекты работы з траўматычным і спрэчным мінулым. Арганізатары канферэнцыі – Міжнародны адукацыйны цэнтр у Дортмундзе (IBB Dortmund), Нямеччына.

З апісаннем асноўных дакладаў і дэбатаў можна азнаёміцца на ўкраінскім сайце для гісторыкаў Historians.in.ua (два агляды ўкраінскага гісторыка Ігара Сердзюкачастка першая  і частка другая ).
Амаль усе краінавыя даклады былі падобныя адзін да аднаго па зададзеным арганізатарамі канферэнцыі падыходзе: у іх аўтары спрабавалі вылучыць фазы змены адной мадэлі памяці на іншую, апісваючы зменлівы палітычны, сацыяльны і іншы кантэкст, пачынаючы з канца 1980-х гг. Нямеччына была выключным выпадкам – гістарычная перспектыва ў дакладзе Хельмута Кеніга пачыналася з 1945 года. Прывязка культуры памяці да пэўнага кантэкста і пакалення ў шэрагу дакладаў была важнай тэмай, у іншых пазначалася пункцірна. І калі казаць пра сітуацыю ў Беларусі, Украіне і Расіі, то агульная перспектыва аналіза дынамікі і паралельных траекторый культуры памяці, нягледзячы на ўсе апошнія палітычныя падзеі, выглядае шматабяцальнай справай.

У гэтых краінах гісторыкі прызвычаіліся звязваць палітыку памяці з палітычным кантэкстам, які мяняецца («палітыка памяці» пры Пуціне, Лукашэнку, Юшчанкк, Януковічы, пасля Еўрамайдана і г.д.), часам не звяртаючы ўвагі на тое, што гэтая палітыка шмат у чым звязана з яшчэ больш раннім пачатковым пунктам новай цікавасці да гісторыі ў розных частках былога СССР – з палітыкай «перабудовы» Міхаіла Гарбачова, апошняга савецкага лідара.

Своеасаблівай траўмай нараджэння новай культуры памяці стаў сацыяльны шок ад публічных дыскусій другой паловы 1980-х гг., якія разгарнуліся з дазволу КПСС. У гэты перыяд як адкрываліся «белыя плямы гісторыі» (калі ўзгадаць гэтую папулярную рытарычную фігуру), так і ўзнікала адчуванне адсутнасці ўласнай гісторыі і гістарычнай суб'ектнасці, прааналізаванае пазней Аляксандрам Кьесевам у яго эсэ пра «самакаланізаваныя культуры», якія не знайшлі ў сабе інтэлектуальных сіл выявіць «іншае мінулае» за межамі навязаных гісторый каланіялізму.

Звязваючы памяць і ідэнтычнасць, можна звярнуцца да канцэпцыі крызісаў гістарычнай свядомасці Йорна Рузэна і адзначыць, што гэта быў глыбокі крызіс ідэнтычнасці на прасторах былога СССР, калі новая ідэнтычнасць не магла быць проста створанай на падставе старой. Фактычна гэтую траўму нараджэння новай культуры памяці мы зжываем да гэтага часу. І яна звязаная не толькі з тым, што з усімі намі адбылося ў савецкі перыяд, але і з тым, як менавіта мы спрабавалі ствараць новыя практыкі памяці, нарматыўны падмурак для новай культуры памяці. Адна з ідэй гэтай нататкі звязана з тым, што мы сёння якраз назіраем крызіс той мадэлі культуры памяці, якая пачала афармляцца яшчэ ў перыяд перабудовы ў СССР, а зараз аганізуе ў новых нацыянальных дзяржавах. 

У гэтым кантэксце цікавы выпадак Беларусі, якую венгерскі сацыёлаг Пал Тамаш метафарычна назваў «замарожаным грамадствам»: у Беларусі мы сёння значна лепш, чым ва Ўкраіне ці Расеі, можам бачыць у «чыстым выглядзе» тое, што здарылася з нашай памяццю пасля перабудовы, бо рытм сацыяльных зменаў прапануе нам большую пераемнасць кантэксту (Лукашэнка знаходзіцца ва ўладзе з 1994 года).

Што ўяўляла сабой новая мадэль культуры памяці ў познесавецкай Беларусі, у БССР? Што было рамкай сацыяльнага ўяўлення пры стварэнні новай камемарацыі? Асноўныя дыскусіі былі сканцэнтраваныя на спадчыне сталінізма. Дыскусіі пра памяць і гісторыю вялі тыя, каго да апошняга часу вызначалі ў якасці «савецкай інтэлігенцыі», аднак многія з гэтых людзей ужо адносілі сябе да «нацыяналістаў», паступова эвалюцыянуючы ад «савецкага чалавека».

Дыскурс нацыі накладваўся на дыскурс познесавецкага гуманізма з яго «маральнымі пошукамі» (важнымі, вядома) і маралізатарствам, шматкроць узмоцненым вернутым у публічную прастору рэлігійным дыскурсам «пакаяння». У грамадскім анамнезе таксама была гісторыя хрушчоўскай «адлігі» з яе ідэяй «кіраванай дэсталінізацыі» (Н. Верт) і «рэабілітацыі» (перш за ўсё камуністаў), вопыт шматлікіх люстрацый і дэнацыфікацыі (хоць у слоўнік перабудовы адразу ўвайшло паняцце «генацыда») аналітычна пачынае абмяркоўвацца значна пазней. Невялікія пасляваенныя лекцыі Ясперса «Пытанне апра вінаватасць: Пра паліт. адказнасць Нямеччыны» былі перакладзеныя на рускую мову ў канцы 1990-х гадоў. Яшчэ адзін важны аспект – ідэі саветалогіі і «таталітарнай школы» перыяду халоднай вайны пачынаюць распаўсюджвацца сярод яе непасрэдных «аб'ектаў вывучэння».

Адзначаная мадэль новай культуры памяці пакутавала відавочнымі спрашчэннямі і супярэчнасцямі, і мела сваю спецыфіку на перыферыі СССР. Найбольш значная прычына спрашчэння культуры памяти – рэзкая палітызацыя гісторыі на постсавецкай прасторы. У Беларусі з публічных дыскусій пра сталінізм і палітычнай барацьбы з'явіўся Беларускі Народны Фронт, і сталі ўзнікаць новыя месцы памяці ахвяраў сталінскіх рэпрэсіяў (урочышча Курапаты пад Мінскам – толькі адзін з прыкладаў).

Адной з цэнтральных супярэчнасцяў новай культуры памяці была супярэчнасць паміж савецкім вопытам і нацыянальнай перспектывай, якую спрабавалі пераадолець пры дапамозе тропаў «акупацыі», «калоніі», «генацыда» і г.д. Фактычна гаворка ішла пра «экстэрналізацыю» (перанос на «вонкавага актара») віны і адказнасці за мінулае, звязанай выключна з камуністычным рэжымам.

Савецкае мінулае з цяжкасцю ўдаецца інтэграваць да гэтага часу, а саму савецкую гісторыю замяніў наратыў пра калектыўныя пакуты ахвяр рэпрэсій: гісторыя атаясамілася з памяццю адной з груп, даючы нагоду астатнім групам шукаць сабе месца ў гісторыі, галасуючы, напрыклад, за Аляксандра Лукашэнку ў 1994 годзе. Афірматыўныя гістарыяграфіі ў цэнтры і былых частках СССР таксама не далі шанцу бачыць гісторыю дыферэнцыяванай, ствараючы калектыўны і аднастайны вобраз нацыі як асноўнага суб'екта гісторыі і, адначасова, выключаючы розныя групы, якія не траплялі пад тыя ці іншыя вызначэнні таго, што такое нацыя. Пры гэтым, у сталінскую эпоху нацыянальны аргумент пры правядзенні рэпрэсій граў сваю ролю (глядзі «Споведзь» рэпрэсаванай Ларысы Геніюш), як і правальная нацыянальная палітыка ў СССР, дзякуючы якой у познесавецкіх нацыяналістаў з'явілася мноства аргументаў на карысць сваёй справы. Савецкі інтэрнацыяналізм быў імгненна забыты, паколькі ён быў «савецкім», з'яўляўся часткай назаўжды адмененага і стыгматызаванага савецкага дыскурсу. Унутры Беларускага Народнага Фронту адбылося якраз спрашчэнне рыторыкі (пісьменнік Васіль Быкаў падчас заснавання БНФ прапаноўваў стварыць памяць для ўсіх, рускіх, беларусаў, габрэяў і г.д., аднак пазней памяць стала прэрагатывай «нацыі»).

Новая мадэль перабудоўнай і постперабудоўнай памяці 1990-х выкарыстала рэлігійную (у тым ліку і ў выглядзе візуальных сімвалаў) мову для рэпрэзентацыі і апісання пакутаў (як стала відавочна – гэтая мова не зведала асаблівых зменаў і ў сённяшняй Беларусі). Што цікава – палітычны рэжым у сучаснай Беларусі, калі і дае згоду на камемарацыю якой-небудзь гістарычнай падзеі, то гэтая камемарацыя выяўляецца заўсёды ў выглядзе будаўніцтва «храма»).

Наколькі глыбокай была рэфлексія пра сталінізм у перыяд перабудовы? Можна меркаваць, што тут было б цікава разгледзець яшчэ больш ранні, чым пачатак перабудовы канфлікт паміж Аляксандрам Салжаніцыным і Варламам Шаламавым. Паміж, як мне здаецца, інструментальным апісаннем дзяржаўнага гвалту ў кнігах Салжаніцына і яго нарматыўным апісаннем у кнігах Шаламава. Шаламаў «інтэграваў» савецкае мінулае з яго жахлівымі аспектамі, разумеючы, што калі мы гаворым пра прыроду зла, то гаворка ідзе пра нешта большае, чым савецкі рэжым, Салжаніцын шукаў сваю праўду наконт гвалту не столькі ў чалавечай прыродзе, колькі ў тыпе палітычнага ладу (стаўшы манархістам). І можна таксама выказаць здагадку, што так з'явілася яшчэ адна праблема перабудоўнай і постперабудоўнай культуры памяці – праблема пошуку яе нарматыўных падстаў і праблема права на гвалт. У Нямеччыне гэтай асновай стала ідэя правоў чалавека, у нас хутчэй мы бачым ідэю правоў чалавека ў такім жа недаінстытуцыялізаваным выглядзе, як і саму памяць пра сталінізм.

У выніку, якая мадэль культуры памяці склалася ў перыяд перабудовы, з крызісам якой мы маем справу сёння ў Расіі, Беларусі і Украіне:

• гэта памяць, што гаворыць хутчэй на мове рэлігійнай, не свецкай, ці пакуль не мае мовы для поўнага апісання сацыяльнага і іншага кантэксту мінулага;
• гэта памяць «лакальная», якая страціла універсальную перспектыву (тэрмін «нацыянальная памяць» высакародна прыхоўвае сітуацыю «лакальнасці» і апраўдвае яе),  якая не выйшла на транснацыянальны ўзровень;
• гэта памяць, якая імкнецца выцесніць гісторыю, якая не ўлічвае вопыт ўсіх сацыяльных і іншых груп;
• гэта памяць, нарматыўныя падставы якой заключаныя не ў ідэі правоў чалавека, а ў апраўданні гвалту над «непажаданай» у дадзены палітычны момант іншай памяццю і г.д.

Аляксей Братачкін

Паводле: Блог Цэнта публічнай гісторыі

Каментары да навіны: